Raport o stanie szkolnictwa muzycznego II stopnia - skrót

(IV) Nauczyciele z różnych grup wykazują zgodność w opiniach i postulatach co do następujących kwestii.

  • uczniowie są zbyt obciążeni ilością zajęć i poziomem wymagań, zbyt wiele godzin spędzają w szkole, pracują dużo dłużej niż 8 godzin dziennie, nie mają czasu na podstawową swoją działalność muzyczną, a więc na grę na instrumencie. W dodatku taki sposób funkcjonowania źle wpływa na ich kondycję poznawczą – uczniowie są permanentnie zmęczeni i rozkojarzeni, stąd problemy z koncentracją uwagi, z pamięcią, uczeniem się i myśleniem;
  • potrzebna jest zmiana priorytetów w nauczaniu – ograniczenie teorii na korzyść praktyki, co może przybierać różne formy, np. poprzez upraktycznienie teorii (harmonia przy instrumencie); zwiększenie wymiaru zajęć praktycznych, takich jak kameralistyka, orkiestra, studia orkiestrowe, ograniczenie teoretycznych; zmiany w sposobie prowadzenia zajęć ogólnomuzycznych na bardziej praktyczne, aktywizujące uczniów, skłaniające do samodzielnych poszukiwań – to przede wszystkim postulaty nauczycieli przedmiotów głównych;
  • w SM II za mało uwagi przywiązuje się do rozwijania twórczych umiejętności uczniów (na ten aspekt kształcenia zwracają uwagę zwłaszcza rytmiczki). Dominuje nastawienie na odtwórstwo. Uczniowie bez nut nie potrafią niczego zagrać od siebie, także ze słuchu. Jest to pewien rodzaj „muzycznego upośledzenia”. Jako antidotum wielu nauczycieli proponuje wprowadzenie obowiązkowych zajęć z improwizacji;
  • zdaniem wielu badanych powinno zmienić się utrwalone tradycją i nawykami nastawienie nauczycieli instrumentu na kształcenie solistyczne. Uważają oni, że jest to anachroniczne i niezgodne z realiami życia, gdyż możliwość utrzymania się w zawodzie muzyka jako solisty jest przy dzisiejszym rynku pracy bardzo wątpliwa. Jako przeciwwagę dla „nastawienia solistycznego” nauczyciele proponują intensyfikacje kształcenia w zakresie muzykowania zespołowego, a zwłaszcza kameralnego;
  • wielu nauczycieli z różnych grup uważa, że należy uczniom zapewnić możliwość wyboru zajęć. Postulują oni także wprowadzenie nowych przedmiotów, na które zainteresowani uczniowie mogliby uczęszczać. Poza wspomnianą improwizacją i zwiększonym zakresem kameralistyki, najczęściej wymieniano zagadnienia związane z muzyką rozrywkową i jazzową (harmonia, kompozycja, aranżacja itd.);
  • według nauczycieli, zwłaszcza przedmiotów ogólnomuzycznych, powinno zmienić się traktowanie uczniów (szczególnie przez nauczycieli instrumentu); należy zapewnić im szacunek, podmiotowość, przyjazną atmosferę w szkole, poczucie bezpieczeństwa.

 

(V) Różnice w opiniach nauczycieli dotyczą następujących zagadnień:

  • badane grupy chętnie dokonałyby odciążenia uczniów poprzez ograniczenie wymiarów godzinowych niektórych zajęć – ale nie swoich, tylko innych. Powodem nierozwiązywalności tej kwestii jest tendencja do nadwartościowania własnych (lub zbliżonych) przedmiotów. Każda grupa wskazuje swój przedmiot jako wymagający dodatkowych godzin. Szczególnie „ekspansywni” pod tym względem okazali się chórmistrzowie pragnący, aby zajęcia z chóru były obowiązkowe dla wszystkich uczniów przez (co najmniej) 5 lat i odbywały się dwa razy w tygodniu. Natomiast nauczyciele przedmiotów głównych najczęściej wskazywali chór jako przedmiot, którego wymiar godzinowy należałoby zdecydowanie ograniczyć. Te nawzajem wykluczające się poglądy odzwierciedlają sprzeczność interesów poszczególnych grup – wszyscy (na ogół) nauczyciele mają swoje ambicje artystyczne i chcieliby, aby to, co robią z uczniami, nabrało najbardziej idealnego kształtu, bo wtedy są doceniani, ich praca zyskuje uznanie i mają poczucie satysfakcji zawodowej. Ale realizując swoje aspiracje poprzez dokonania uczniów, zawsze powinni zadawać sobie pytanie, na ile jest to zgodne z interesem ucznia, a kiedy zaczyna się jego instrumentalne traktowanie;
  • szkoła zawodowa versus niezawodowa. Wielu nauczycieli, opowiadając się za istniejącym status quo, jeśli chodzi o program i siatkę godzin, odwołuje się do argumentu o zawodowości SM II. Status ten według nich nakłada na szkołę obowiązek wszechstronnego kształcenia uczniów. Równie wielu nauczycieli zwraca uwagę, że SM II jest szkołą zawodową tylko z nazwy, gdyż nie daje żadnych uprawnień do wykonywania zawodu muzyka; stanowi przygotowanie do studiów muzycznych, podczas których powinien znaleźć się czas na pogłębianie wiedzy teoretycznej i historycznej. Pierwsza grupa używa często argumentu, że ograniczenie wymiaru danego przedmiotu odbije się na poziomie nauczania i spowoduje, że podstawy programowe nie zostaną zrealizowane. W drugiej pojawiają się głosy, że czas najwyższy dopasować te podstawy do możliwości czasowych młodzieży, pamiętając, że musi ona mieć również w swoim życiu czas na odpoczynek i możliwość rozwijania innych zainteresowań. Pojawiły się propozycje stworzenia osobnych ścieżek kształcenia: (1) dla uczniów o sprecyzowanych planach zawodowych i ugruntowanych zainteresowaniach muzycznych, (2) dla uczniów, którzy myślą o innych studiach, ale pragną grać na instrumencie i rozwijać swoje pasje muzyczne. Kwestia zawodowości SM II wymaga podjęcia dyskusji w gronie ekspertów;
  • o stosunek do planowanej reformy z oczywistych względów pytani byli wyłącznie nauczyciele przedmiotów ogólnomuzycznych. Ale ta sprawa najwyraźniej absorbuje uwagę wielu innych nauczycieli, gdyż w każdej grupie pojawiały się wypowiedzi na ten temat, i to przy pytaniach niezwiązanych z reformą; wypowiedzi – dodajmy – bardzo krytyczne. Negatywne nastawienie wielu nauczycieli wynika często z braku dokładnego rozeznania, na czym ma ona dokładnie polegać (przypominamy, że badanie przeprowadzone zostało od października 2013 r. do stycznia 2014 r.). Nauczyciele z zapisów bądź zasłyszanych informacji wyciągają błędne wnioski. Z drugiej strony istnieje dość duża grupa nauczycieli przywiązanych do dotychczasowego modelu funkcjonowania SM II, którzy niechętnie patrzą na jakiekolwiek zmiany: „system się sprawdził, po co zmieniać coś, co jest dobre”. O tym, że nie zawsze się sprawdza świadczy wysoki odsetek uczniów, rezygnujących przedwcześnie ze szkoły, najczęściej z powodu niemożności połączenia nauki w SM II z innymi zajęciami. Większość badanych nie wypowiedziała się jednoznacznie na temat reformy, ale zgłaszane przez wielu nauczycieli propozycje zmian bardzo dobrze wpisują się w jej zapisy (np. o zwiększonym nacisku na muzykowanie zespołowe, o korelacji między przedmiotami, indywidualizacji nauczania). Niemniej jednak poziom napięcia i niepokoju wśród nauczycieli jest bardzo wysoki.

 

(VI) Poniżej zamieszczono opinie formułowane przez byłych uczniów. Okazuje się, iż w wielu punktach są one zbieżne z opiniami nauczycieli.

  • postulują bardzo znaczne rozszerzenie lekcji z kameralistyki, aby uczeń w trakcie trwania nauki w szkole miał możliwość grania w różnych formacjach kameralnych i zdobycia w tym zakresie jak największego doświadczenia. Uważają, że na ten temat powinno się radykalnie zmienić nastawienie nauczycieli przedmiotu głównego, którzy niejednokrotnie kameralistykę uważają za coś mniej wartościowego;
  • postulują rozszerzenie i podniesienie na najwyższy poziom zajęć z orkiestry. Uważają, że orkiestrę w średniej szkole powinien prowadzić dyrygent ze znacznym doświadczeniem scenicznym. Orkiestra powinna mieć dużo więcej występów, niż jest to dotychczas. Również w tym punkcie, podobnie jak w kameralistyce, postulują konieczną zmianę nastawienia do zajęć z orkiestry nauczycieli przedmiotu głównego;
  • konieczne jest, według absolwentów, wprowadzenie do obowiązkowego programu zajęć z improwizacji. Prawie wszyscy odczuwają jej brak i bardzo negatywne skutki tego braku w aktualnym życiu zawodowy;
  • absolwenci proponują rozszerzenie oferty edukacyjnej szkoły muzycznej II stopnia – większą ilość lekcji z muzyki współczesnej, z muzyki dawnej, możliwość uczenia się jazzu i muzyki rozrywkowej, a także wprowadzenia innych przedmiotów, zgodnie z zainteresowaniami uczniów, np. propedeutyka kompozycji, aranżacja na różne składy instrumentalne, propedeutyka dyrygowania itp.;
  • zwracają uwagę na zbyt małą liczbę występów i związany z tym brak koniecznego obycia scenicznego. Postulują też konieczność zajęć dotyczących sposobów radzenia sobie z tremą;
  • absolwenci doceniali to, że mieli w programie przedmioty ogólnomuzyczne, ale postulowali ich modyfikację. Zwracali uwagę na konieczność bardziej praktycznego nauczania harmonii, bardziej różnorodne i zindywidualizowane prowadzenie zajęć z kształcenia słuchu, inne nauczanie form i historii muzyki. Z różnych wypowiedzi można wywnioskować, że ich zdaniem przedmiotów tych jest stanowczo za dużo i niejednokrotnie nauczyciele mają zbyt duże wymagania, co nie pozwala uczniowi skoncentrować się na nauce gry na instrumencie, a to przecież powinno być podstawowe w szkole muzycznej II stopnia;
  • postulowali też realistyczne przedstawianie perspektyw zawodowych, rozmowy na ten temat, naukę prezentacji internetowej siebie i swoich możliwości. Uważają, że szkoła muzyczna pokazuje nierealistyczny świat i wykształca nierealistyczne oczekiwania w stosunku do zawodu muzyka, co potem wymaga nieraz bardzo bolesnej konfrontacji z rzeczywistością, z czym nie wszyscy sobie radzą.

 

(VII) Z analizy zebranego materiału wyłaniają się problemy wymagające przedyskutowania i rozwiązania w gronie eksperckim:

  • nauczyciele szkół muzycznych stanowią grupę zatomizowaną. Pracują w obrębie swoich specjalności, które bardziej niż jakikolwiek inny aspekt określają ich punkt widzenia na funkcjonowanie szkoły i na priorytety, jakie w edukacji muzycznej powinny dominować. Każda grupa ma skłonność do nadwartościowania własnych przedmiotów, co z jednej strony jest wynikiem głębokiego przekonania o ich wadze i niezbędności, z drugiej jednak wiąże się ze swoistym interesem danej grupy nauczyciel;
  • nauczyciele zgodnie twierdzą, że najbardziej motywujące dla uczniów są występy publiczne, udział w konkursach, z nieodłącznym w takich przypadkach elementem rywalizacji. Ale pojawiają się też głosy, że do koncertów dopuszcza się tylko najlepszych uczniów. Druga kwestia związana z motywacją to przecenianie roli rywalizacji jako czynnika motywującego, a niedocenianie roli poczucia sprawstwa osobistego. Rywalizacja przynosi bowiem także negatywne skutki: powoduje brak zaufania do innych, a czasem nawet wywołuje wobec rywali wrogość, upośledza procesy poznawcze, myślenie, uczenie się, pamięć; w silnie odczuwanej sytuacji rywalizacji jednostka gorzej wykonuje zadania (Doliński, 1998). Za to sprawienie, aby uczniowie mieli poczucie kontroli nad procesem uczenia się, może stanowić istotne źródło wewnętrznej motywacji (Dembo, 1997; Franken, 2005). Poczucie sprawowania kontroli nad własnym życiem to ważna potrzeba człowieka;
  • dużo miejsca w Raporcie poświęcono kwestii konkursów, gdyż stanowią one ważny składnik edukacji muzycznej. Jednakże ich rola z perspektywy przyszłości ucznia jest nieco wyolbrzymiana – nie mają i nie mogą mieć przełożenia na dorosłą karierę, gdyż i konkursów, i laureatów jest po prostu za dużo. A coraz częściej zwraca się uwagę, że wielu wybitnych np. pianistów czy skrzypków rozwija swoją karierę bez udziału w konkursach. Z kolei zdarza się, że laureaci polskich konkursów młodzieżowych na studiach „giną” (przestają występować, zmieniają wydziały). Liczna grupa nauczycieli zgłosiła różne zastrzeżenia co do przydatności przesłuchań CEA, choć część z nich zdaje sobie sprawę, że dają one szersze spojrzenie na całość szkolnictwa. Dzięki nim tworzą się ogólnopolskie standardy wymagań i pewien układ odniesienia. Bardzo ważna jest także ich funkcja kontrolna – bezpłatne szkolnictwo muzyczne stanowi dobro publiczne, a koszty utrzymania systemu są wysokie. Zewnętrzna ocena daje także zapewnienie, że dzieci są uczone właściwie. Krytyczne uwagi są wprawdzie liczne, ale też nieco podszyte obawą przed oceną i przed konfrontacją z zewnętrznym gremium;
  • konieczne jest porozumienie resortów (MKiDN oraz MEN) w sprawie nowej matury. Dyrektorzy postulują, aby można było zaliczać część przedmiotów muzycznych z zakresu programu szkoły muzycznej jako tzw. rozszerzenie maturalne. Maturzyści muszą bowiem realizować dodatkowe godziny w liczbie, która jest dla ucznia szkoły muzycznej wręcz niemożliwa do zrealizowania. W popołudniowych szkołach muzycznych obserwuje się rezygnację uczniów ze szkoły muzycznej w ostatniej klasie. Jak wiadomo, aby dostać się na studia muzyczne, konieczna jest matura ogólnokształcąca, a nie muzyczna. W ogólnokształcących szkołach muzycznych obserwuje się zmniejszenie liczby godzin poświęcanych przez uczniów na ćwiczenie na instrumencie, co jest szczególnie niepokojące, gdyż dokonuje się przed samymi egzaminami na studia wyższe.

 

Zawartość Raportu stanowi cenny materiał do poznania stanu świadomości oraz sposobu myślenia i interpretowania rzeczywistości przez kadrę pedagogiczną SM II. Od jej postawy i zaangażowania zależy w decydującym stopniu powodzenie wprowadzanej obecnie reformy. Zgodnie z wynikami badań z zakresu kognitywistycznej psychologii kształcenia wprowadzenie wszelkich zmian w sferze edukacji powinno być poprzedzone kształtowaniem odmiennej świadomości i prawidłowego zrozumienia zjawisk i procesów przez nauczycieli.

prof. Zofia Konaszkiewicz, dr Małgorzata Chmurzyńska Raport o stanie szkolnictwa muzycznego II stopnia – skrót,
w: Muzyka polska 2013. Raport roczny, Warszawa 2014

 


 

Raport o stanie szkolnictwa muzycznego II stopnia pod redakcją prof. dr hab. Zofii Konaszkiewicz i dr Małgorzaty Chmurzyńskiej powstał z inicjatywy Instytutu Muzyki i Tańca jako dziewiąty raport IMIT i jako czwarty dotyczący problematyki edukacji muzycznej. Badanie przeprowadzone zostało od października 2013 r. do stycznia 2014 r. Raport jest dostępny w wersji elektronicznej na stronie internetowej Instytutu Muzyki i Tańca www.imit.org.pl w zakładce „materiały” oraz w wersji drukowanej.

 
Pokaż cały
 
 
 
powrót

Ten serwis wykorzystuje pliki cookies

Używamy cookies i podobnych technologii m.in. w celu świadczenia usług i w celach statystycznych. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce, w jej ustawieniach. Jeżeli wyrażasz zgodę na zapisywanie informacji zawartej w cookies, kliknij „Zamknij”. Jeżeli nie wyrażasz zgody – zmień ustawienia swojej przeglądarki. Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce cookies

Zamknij